Kinh s�ch của nước Vệ

(Tr�ch Luận ngữ t�n thư)

Nghe n�i đến viếng nh� c� tang th� cơm kh�ng được ăn no, rượu kh�ng được uống cạn. Về đến nh� rồi th� hết ng�y kh�ng ca h�t, kh�ng cười cợt, quần �o phải thay ra, ba ng�y kh�ng được gần th� thiếp� Người đang c� tang th� cả năm kh�ng đi dự giỗ chạp, khai trương, cưới hỏi� của bất cứ nh� ai� Chắc kh�ng chỉ v� �Lễ� quy định phải như vậy. Lại nghe n�i sinh kh� thuộc về dương, tử kh� thuộc về �m. Người th�ng minh, s�ng suốt thuộc về dương, kẻ u m�, l� lẫn thuộc về �m. Người lương thiện, tử tế thuộc về dương, kẻ bất lương, đểu c�ng thuộc về �m. Qu�n tử thuộc về dương, tiểu nh�n thuộc về �m. Cả đến thiện, �c; ch�n, ngụy cũng ph�n biệt như vậy, thiện thuộc về dương, �c thuộc về �m, v.v� Th�nh nh�n đặt ra ph�p c�ng tế quỷ thần, quy định �Lễ� đối xử với người chết chắc kh�ng phải v� Th�nh nh�n m� t�n dị đoan. Ch�nh v� sợ sẽ diễn ra c�i buổi �m thịnh, dương suy tr�n c�i trần (gian) n�y vậy�

Vẫn �Lời tựa� trong Luận ngữ T�n thư. Sau đ�y lại xin tr�ch một phần của bộ s�ch đ�:

Khổng Tử một h�m giảng về Lễ (ph�p tắc, ph�p luật�). Lễ của Ng�i bao tr�m cả c�i nhẽ sinh tử của cuộc đời. Hết �sinh� rồi đến �tử�.  Ri�ng �Lễ� về �tử� của Ng�i th� chung quy chỉ bốn b�i sau đ�y l� gồm hết.

Thứ nhất: C� c�i chết l� sự tiếp tục của những đạo l� lớn trong thi�n hạ (�Tử vi Th�nh nh�n� -chết th�nh Th�nh nh�n, như Nghi�u, Thuấn, Vũ, Văn Vương, Chu c�ng �).

Thứ hai: C� c�i chết l� sự tiếp tục của một sự nghiệp trong đời (�Tử vi hiền nh�n� -chết th�nh hiền nh�n, như Cơ Tử, Tỷ Can, Tử Văn, Quản Trọng�).

Thứ ba: C� c�i chết đơn giản l� sự trở về c�i vĩnh hằng (�Tử vi sa trần�-chết th�nh c�t bụi, l�nh như c�t bụi, lẽ thường của vạn kiếp sinh linh). Song để đạt được những điều đ�, th� tất cả những người chết đều phải được người sống đối xử sao cho đ�ng với �Lễ�.  Thuận theo Lễ th� c�t (gặp được y�n ổn). Nghịch theo Lễ th� hung (gặp phải hiểm họa), c� khi hậu quả kh�ng biết thế n�o m� lường được. C�i đ� gọi l�: �Tử ph� đạo tặc� (c�i chết gi�p rập cho trộm cướp). 

Giảng đến b�i n�y, Ng�i n�i: �Bản th�n c�i chết kh�ng c� lỗi g�. Ch�nh những kẻ đang sống mới cố t�nh l�m cho c�i chết ấy biến th�nh một hiểm họa trong đời đấy th�i�.  N�i đến đ�, Ng�i bỗng trầm ng�m, chưa biết phải lấy th� dụ thế n�o cho c�c học tr� hiểu th� vừa l�c ấy, gia nh�n b�o c� người muốn xin v�o gặp để biếu kinh s�ch. Khổng Tử mừng rỡ n�i:

�May qu�! Kẻ mang c�i th� dụ sinh động ấy đến vừa kịp l�c, vừa kịp l�c�. 

Học tr� nh�n nhau ngơ ng�c, chưa hiểu Ng�i n�i thế l� c� � g� th� thấy một người �m một chồng s�ch khệ nệ bước v�o. Người ấy mặt chuột tai lừa, đầu đội mũ c�nh chuồn, trang phục cũng ra d�ng kẻ sĩ, chỉ tội �nh mắt hết sức u tối. Cẩn thận đặt những cuốn s�ch mạ v�ng l�n một chiếc đ�n, người ấy bước đến trước mặt Khổng Tử v�i d�i một c�i. Chưa kịp n�i g� th� Khổng Tử đ� hỏi ngay:

�Ti�n sinh từ nước Vệ tới đ�y c� phải kh�ng?�.  

Người ấy giật nảy m�nh, trợn mắt kinh ngạc, hỏi:

�Cớ sao Phu Tử lại biết t�i l� người nước Vệ?�.  

Khổng Tử trả lời:

�Tr�n người ti�n sinh c� m�i tử kh�. V� thế m� t�i biết�. 

Người đ� hoảng sợ r�ng m�nh một c�i. Vội v�ng hỏi tiếp, giọng c� vẻ hơi bất b�nh:

�Chẳng hay Phu Tử muốn rủa t�i, mong cho t�i chết sớm hay sao? T�i đường đường đại diện cho kẻ sĩ của cả nước Vệ, c�n đang sống khoẻ mạnh, minh mẫn thế n�y. Tại sao Phu Tử lại bảo t�i c� m�i tử kh�?�.  

Khổng Tử vẫn thản nhi�n n�i:

�Tất cả người nước Vệ hiện thời đều c� m�i tử kh� hết. V� thế, trong nước kh�ng ai ngửi ra đấy m� th�i. Kh�u (t�n tục của Khổng Tử) n�y nghe n�i tử thi th� phải được ch�n xuống đất hoặc đốt th�nh tro bụi. Nếu để qu� một tuần (mười ng�y), th� �m kh� sẽ �m đến phạm vi một th�nh. Qu� trăm ng�y, �m kh� sẽ c�ng loang rộng ra, �m đến phạm vi ch�u, quận� H�m trước Kh�u n�y xem thi�n văn, tr�ng về hướng địa giới nước Vệ, thấy �m kh� đ� �m đến tận trời, tr�m khắp cả bờ c�i. Tất trong nước c� tử thi đ� để qu� ba năm chưa ch�n�. 

Người đ� nghe n�i th� sợ to�t mồ h�i. B�n nghĩ lại việc nước m�nh. Quả vua Vệ l� Linh C�ng chết đ� l�u, nhưng đ�m con ch�u chỉ mải lo gi�nh nhau ng�i b�u, lại thấy cứ để như thế xem ra c�n c� cớ m� tha hồ bịp bợm. V� thế nhất quyết kh�ng chịu đem ch�n. Thật l� những kẻ v� lợi m� sẵn s�ng qu�n cả hiếu. C� biết đ�u c�i m�n �m kh� ấy n� lại gh� gớm đến thế. B�n hỏi:

�Vậy b�y giờ Phu Tử bảo phải l�m thế n�o?�.  

Khổng Tử n�i:

�Lại c�n l�m thế n�o ư? Sở dĩ �m kh� đ� d�ng l�n tr�m k�n cả bờ c�i, bởi nước Vệ của ti�n sinh b�y giờ, tất cả những g� thuộc về �m đều đang thịnh, tất cả những g� thuộc về dương đều đang suy, danh v� thực đều loạn, thật v� giả đều lẫn lộn. Điều ấy chỉ c� lợi cho bọn ăn cướp m� th�i. Đ� ch�nh l� thời vận cực thịnh của lũ tiểu nh�n v� những kẻ chuy�n nghề trộm cắp, bịp bợm. Nay người chết th� phải đem ch�n, thế th�i. C� điều, đ� nhiễm phải �m kh� nặng như vậy th� người nước Vệ đời nay tất bị u m�, lại hay tr� tr� lắm, kh� m� tiếp thu được đạo l�. Cứ tiếp diễn m�i như thế n�y, e rằng thế gian ng�y nay kh�ng t�m đ�u ra một qui tắc n�o khả dĩ c� thể �p dụng cho người nước Vệ được. C� lẽ phải đợi đến những đời sau may ra��.

Kẻ sĩ người nước Vệ tất nhi�n chẳng đời n�o chịu c�ng nhận những điều đ�. B�n hướng cặp mắt u tối về ph�a Khổng Tử m� c�i:

�Nước Vệ t�i xưa nay rất ch� trọng đến việc dạy d�n. Những kẻ sĩ danh gi� đi lại ngo�i đường, ngo�i chợ đ�ng như rắc trấu, ai ai cũng c� thể l�m ra văn chương, thi ph�, ch�nh sự được ca tụng hết lời, ph�p luật mỗi ng�y mỗi đẻ ra những c�i mới. Trăm họ y�n ổn l�m ăn, kh�ng ai n�i ngược lại c�i điều m� kẻ bề tr�n muốn nghe. Lại c� một nền gi�o dục ho�nh tr�ng, vẫn thường tự đ�nh gi� l� cao nhất nh� thi�n hạ. Sao Ng�i lại bảo người nước Vệ t�i u m�, tr� tr�, kh�ng tiếp thu được đạo l�?�.  

Khổng Tử trả lời người kia m� như muốn n�i với cả c�c học tr� của m�nh:

�Dạy học m� kh�ng hề thấy dạy c�ch l�m người, chỉ dạy c�ch l�m tiền. Chưa học l�m người đ� bổ l�m quan chỉ v� chạy chọt hoặc l� con �ng, ch�u cha. Thậm ch� khối kẻ l�m quan rồi mới đi học. Lại c�n tha hồ mua b�n danh hiệu, quan tước� Th� đ� l� c�i nền gi�o dục g� vậy?

Dạy d�n bằng đức hơn l� bằng lệnh. Huống chi nước Vệ b�y giờ chỉ ra sức ch� trọng đến việc nhồi nh�t cho học tr� những kiến thức sặc m�i �m kh�, d�ng bịp bợm l�m quốc s�ch gi�o dục, lấy đen l�m trắng, lấy kh�ng l�m c�, lấy �c l�m thiện� Kẻ tr�n leo lẻo dối tr� kh�ng biết ngượng mồm, kẻ dưới uốn m�nh nịnh h�t kh�ng biết xấu mặt.

Lại t�y tiện đẻ ra c�i gọi l� ph�p luật để lừa mị, cưỡng �p người ta phải c�ng nhận m�nh. Lại nh�n danh trăm họ để thi h�nh bạo ngược, kh�ng cho ai c� quyền được nghĩ tới ch�n l�, kh�ng cho ph�p ai được n�i ra sự thật, khiến cho người người u m�, nh� nh� l� lẫn, nh�n g� h�a cuốc, nh�n kẻ cướp h�a người ngay, đ�nh đồng lưu manh với lương thiện�

Từ đ� con người sinh ra th�i nhịn nhục, đớn h�n, nhất nhất chỉ biết chạy theo của cải, hư danh� Dạy d�n như thế th� kh�c n�o ngu d�n c� chủ �, ngu d�n bằng mọi gi�, mọi thủ đoạn. C�i gọi l� nền gi�o dục ấy c�ng �ho�nh tr�ng� bao nhi�u th� c�ng hỏng nặng bấy nhi�u. L�m hỏng một nh� đ� phải ăn năn, s�m hối. Đằng n�y lại l�m hỏng cả một nước th� tội lỗi để đ�u cho hết. Thế m� kh�ng gọi l� u m�, tr� tr� th� gọi l� c�i g�?�.  

Kẻ sĩ người nước Vệ kia nghe Khổng Tử thuyết liền một hồi như vậy m� vẫn kh�ng cho l�m phải, n�t mặt vẫn c� vẻ ấm ức, kh�ng phục. Quả l� sự u m� đ� ngấm đến tận xương tuỷ. Phải c�i tội y đang ở v�o địa vị l� kh�ch, chẳng lẽ lại c�i nhau m�i với bậc Th�nh nh�n đ� nức tiếng thi�n hạ n�y. Song nghĩ bụng cũng phải cố vớt v�t th�m v�i c�u để giữ thể diện quốc gia. Y b�n chỉ v�o đống s�ch mang theo v� n�i:

�Phu Tử bảo người nước Vệ t�i hiện to�n những kẻ u m�, tr� tr�. Vậy sao lại c� thể viết ra những cuốn kinh s�ch, những bộ gi�o khoa mạ v�ng như thế n�y được. Ch�nh t�i được sai mang sang đ�y tặng Phu Tử, để Phu Tử bổ sung v�o kho t�ng kinh s�ch của Ng�i cho th�m phần phong ph� đấy�. 

Khổng Tử nghe y n�i th� vội v�ng d�ng một tay k�o vạt �o l�n che mặt, tay kia xua lấy xua để m� bảo:
�Mang về ngay đi. Mang về ngay đi. Những thứ gọi l� kinh s�ch với lại gi�o khoa g� đ� của nước ng�i c�ng nặng m�i �m kh� lắm. Nước Lỗ ta từ l�u đ� vứt hết v�o sọt r�c rồi. Kh�ng tin ng�i cứ ra ngo�i b�i r�c m� bới thử xem. H�y t�m trong những mớ giấy lộn ấy, may ra vẫn c�n s�t một �t đấy�. 

Kẻ sĩ người nước Vệ đ�nh tiu nghỉu �m đống kinh s�ch của nước m�nh ra về. B�i giảng của Khổng Tử về �Lễ� đến đ� cũng vừa chấm dứt. 

 H�m ấy, trong số c�c học tr� ngồi nghe Khổng Tử n�i, c� Tử Lộ (Trọng Do) l� người cũng kh�ng hẳn tin rằng nước Vệ lại hỏng đến mức ấy, b�n quyết ch� sang b�n đ� l�m quan một phen xem sao. Tử Lộ những tưởng với đức độ, học vấn v� c�i dũng của m�nh, th� c� thể cứu được d�n ch�ng nước Vệ tho�t khỏi m� muội, gian xảo chăng! Kết quả việc kh�ng th�nh.

Tử Lộ chưa kịp thi thố điều g� th� đ� bị chết bất đắc k� tử tại ngay ch�nh nước Vệ. Thế mới biết c�i thứ �m kh� ấy ở nước Vệ quả l� rất độc đối với người qu�n tử.

Thương thay! C� lẽ từ c�u chuyện tr�n m� về sau, c�c nh� ch�p sử thường ca ngợi nước Lỗ l� một nước c� �Lễ� s�ng sủa nhất thi�n hạ thời bấy giờ chăng?

Phạm Lưu Vũ