Trung Quốc : Động lực chia rẽ ASEAN ?

Trọng Nghĩa

D� phương ch�m của m�nh l� "Một Tầm nh�n, Một Bản sắc, Một Cộng đồng", nhưng do ảnh hưởng của Trung Quốc ng�y c�ng mạnh tại Đ�ng Nam �, ASEAN ho�n to�n c� thể bị ph�n đ�i th�nh hai khối �lục địa� v� �hải đảo�. Đ�y ch�nh l� ph�n t�ch của sử gia Geoff Wade trong b�i �ASEAN c� thể ph�n đ�i hay kh�ng ?� (Could ASEAN Drift Apart ?) đăng tr�n trang mạng YaleGlobal của Trung t�m Nghi�n cứu To�n cầu h�a của Đại học Yale (Hoa Kỳ) ng�y 25/02/2011.

Năm ngo�i (2010), Hiệp hội c�c nước Đ�ng Nam � tổ chức kỷ niệm 43 năm ng�y th�nh lập một c�ch ho�nh tr�ng, nhưng lại để lộ nhiều vết nứt. Do sự ph�t triển thiếu c�n xứng của Tiểu v�ng s�ng M�k�ng, được Trung Quốc th�c đẩy với sự gi�p đỡ của Ng�n h�ng Ph�t triển ch�u � (ADB), khu vực dọc theo bi�n giới với Trung Quốc đ� biến th�nh một v�ng ri�ng biệt - một xu hướng c� thể vĩnh viễn chia cắt ASEAN.

Tiểu v�ng M�k�ng, hoặc GMS, bao gồm Cam Bốt, L�o, Miến Điện, Th�i Lan v� Việt Nam, cũng như hai tỉnh V�n Nam v� Quảng T�y của Trung Quốc. Tuy nhi�n, trong thực tế, ch�nh Trung Quốc mới l� th�nh vi�n , với c�c chuy�n vi�n cấp quốc gia tham gia v�o mọi s�ng kiến do GMS đề ra, v� th�ng qua hệ thống th�nh vi�n mất c�n xứng nghi�m trọng đ�, đất nước 1,3 tỷ d�n đ� lấn �t c�c ch�nh thể v� nền kinh tế của c�c nước tr�n lục địa Đ�ng Nam �.

Khoảng 11 tỷ đ� la đ� được đầu tư v�o cơ sở hạ tầng trong khu vực GMS trong thập kỷ qua, với một phần ba đến từ Ng�n h�ng Ph�t triển ch�u �. Khoản t�i trợ n�y đ� được chuyển th�nh ba c�i gọi l� h�nh lang kinh tế - c�c trục giao th�ng đa quốc gia hiện đang được x�y dựng tr�n lục địa Đ�ng Nam �.

H�nh lang kinh tế Bắc-Nam nối liền C�n Minh với Bangkok, trong khi h�nh lang Đ�ng-T�y nối bờ biển Ấn Độ Dương của Miến Điện với c�c hải cảng của Việt Nam trổ ra biển Đ�ng. H�nh lang kinh tế ph�a Nam th� gắn liền Bangkok với Phnom Penh, Th�nh phố Hồ Ch� Minh v� Vũng T�u. Trung Quốc c�ng khai tuy�n bố rằng GMS l� cơ chế kinh tế hiệu quả nhất trong khu vực.

Bản th�n s�ng M�k�ng � vốn đ� được nh�m n�y lấy l�m t�n � lại l� một đầu mối g�y tranh chấp. Trung Quốc đ� x�y bốn con đập tr�n v�ng thượng nguồn của con s�ng, v� hiện đang đầu tư v�o ba dự �n đập thủy điện tại L�o v� một tại Cam Bốt, v� c� kế hoạch l�m th�m 12 con đập kh�c ở v�ng hạ nguồn.

Theo một s�ng kiến mới do Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đ�o đưa ra v�o th�ng 07/2009, tỉnh V�n Nam đ� được chỉ định l� đầu cầu nối Trung Quốc với khu vực Đ�ng Nam �, th�ng qua c�c tuyến đường giao th�ng vận tải, hầm mỏ, cơ sở hạ tầng năng lượng v� cơ sở thương mại xuất khẩu tại Đ�ng Nam �.

50% thương mại giữa ASEAN với V�n Nam d�ng đồng yuan để thanh to�n

Hiệp định tự do thương mại Trung Quốc-ASEAN, c� hiệu lực từ ng�y 01/01/2010, đ� gi�p Trung Quốc gia tăng mạnh mẽ trao đổi thương mại v� đầu tư v�o c�c quốc gia Đ�ng Nam �. Trong bối cảnh giao thương ng�y c�ng tăng, một trong c�c mục ti�u m� Trung Quốc nhắm tới l� ph�t huy việc d�ng đồng nh�n d�n tệ trong c�c giao dịch thương mại giữa c�c đối t�c GMS.

Hồi nửa đầu năm 2010, Ng�n h�ng N�ng nghiệp Trung Quốc bắt đầu một chương tr�nh d�ng đồng nh�n d�n tệ l�m đơn vị thanh to�n cho c�c giao dịch thương mại xuy�n bi�n giới với v�ng V�n Nam. Đ�y l� một phần trong kế hoạch của Trung Quốc muốn quốc tế h�a đồng tiền của m�nh. Hiện nay, khoảng 50% thương mại xuy�n bi�n giới với V�n Nam được thanh to�n bằng đồng nh�n d�n tệ.

Kinh ph� để ph�t triển kinh tế c�c nước Đ�ng Nam � lục địa xuất ph�t từ cả ng�n quỹ của ADB lẫn c�c khoản t�n dụng v� đầu tư của Trung Quốc, vốn thường kh� ph�n biệt. Trung Quốc đ� thiết lập quỹ Hợp t�c đầu tư Trung Quốc-ASEAN trị gi� 10 tỷ đ� la để hỗ trợ việc ph�t triển cơ sở hạ tầng của khu vực. C�c biện ph�p kết nối bao h�m l�nh vực th�ng tin li�n lạc v� cơ sở hạ tầng giao th�ng.

Một mạng lưới đường sắt h�a nhập, sẽ nối kết tất cả c�c nước thuộc Tiểu v�ng S�ng Meekoong GMS v�o khoảng năm 2020, với Trung Quốc đ�ng vai tr� thiết yếu trong việc cung cấp kỹ năng v� kinh ph�. Hệ thống đường sắt cao tốc v� đường bộ do Trung Quốc t�i trợ sẽ kết nối C�n Minh với Yangon, Bangkok, Vientiane v� Phnom Penh, trong khi một hệ thống đập thủy điện, mạng lưới truyền tải điện v� đường ống dẫn năng lượng cũng sẽ gắn c�c quốc gia lục địa Đ�ng Nam � v�o Trung Quốc. Khi được ho�n th�nh v�o năm 2013, đường ống dẫn dầu khi Kyaukphyu-C�n Minh, chạy từ bờ biển Miến Điện đến V�n Nam, sẽ giảm sự lệ thuộc của Trung Quốc v�o eo biển Malacca để nhập khẩu c�c loại nhi�n liệu m� họ rất cần.

C�c khoản đầu tư cũng đ� từ Trung Quốc chảy v�o c�c nước Đ�ng Nam � với khối lượng lớn hơn nhiều. Hơn 8 tỷ đ� la đ� được Trung Quốc đầu tư v�o Miến Điện kể từ th�ng Ba năm 2010 trong c�c ng�nh thủy điện, dầu kh�, v� khai th�c mỏ. T�nh đến th�ng Bảy 2010, Cam Bốt đ� c� 360 dự �n đầu tư Trung Quốc, tổng trị gi� cam kết khoảng 80 tỷ đ� la. V�o th�ng Mười một năm 2010, Chủ tịch Quốc hội Trung Quốc Ng� Bang Quốc đ� đến thăm Cam Bốt v� k� kết 16 thỏa thuận với tổng gi� trị hơn 6,4 tỷ đ� la.

90% hợp đồng tổng thầu EPC tại Việt Nam về tay c�c c�ng ty Trung Quốc

Quy m� quyền lợi m� Trung Quốc đang gi�nh được tr�n hầu hết đầu v�o của c�c ng�nh c�ng nghiệp tại Việt Nam, được thể hiện r� qua những ước t�nh ch�nh thức, theo đ� c� khoảng 90% Hợp đồng tổng thầu EPC (thiết kế, mua sắm, trang bị kỹ thuật v� x�y dựng) về tay c�c c�ng ty Trung Quốc.

Số lượng người Trung Quốc di chuyển qua c�c nước Đ�ng Nam � đang gia tăng. Tại L�o, một quốc gia 7 triệu d�n, ước t�nh c� đến 400.000 người Trung Quốc nhập cư bất hợp ph�p. Trong lĩnh vực văn h�a, c�c quốc gia trong khu vực ghi nhận hiện tượng gi�o dục bằng tiếng Hoa gia tăng, với Cam Bốt hiện tự nhận l� nước c� chương tr�nh giảng dạy tiếng Trung tốt nhất Đ�ng Nam � với h�ng trăm gi�o vi�n đến từ Trung Quốc.

C�c cường quốc trong khu vực cũng đ� nhận thấy đ� ph�t triển ồ ạt dọc theo bi�n giới Trung Quốc v� sự can dự ng�y c�ng tăng của nước n�y v�o c�c quốc gia Đ�ng Nam � � với hệ quả l� chia rẽ ASEAN. Nhật Bản đ� gặp ri�ng c�c quốc gia v�ng lưu vực s�ng Mekong l� Cam Bốt, L�o, Miến Điện, Th�i Lan v� Việt Nam, m� kh�ng mời Trung Quốc tham gia, để bảo đảm l� sẽ trợ gi�p c�c nước n�y. Viện trợ ph�t triển ch�nh thức ODA của Nhật Bản cam kết cho khu vực s�ng Mekong trong ba năm tới l�n đến 5,9 tỷ đ� la, v� c�c khoản đầu tư tư nh�n của Nhật Bản v�o khu vực GMS được khuyến kh�ch.

H�n Quốc cũng đ� tuy�n bố � định tham gia ph�t triển v�ng GMS, đặc biệt l� trong việc chuyển đổi c�c h�nh lang vận tải th�nh h�nh lang kinh tế v� giải quyết c�c vấn đề m�i trường.

Trong một b�i ph�t biểu v�o th�ng 07/2010 tại H� Nội, Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton đ� n�i về lợi �ch của Mỹ trong v�ng biển Đ�ng v� ghi nhận rằng Hoa Kỳ đ� thấy rằng quan hệ với Việt Nam "kh�ng chỉ quan trọng về gi� trị tự th�n, m� c�n quan trọng với tư c�ch l� một phần của chiến lược nhằm tăng cường sự dấn th�n của Mỹ v�o ch�u �-Th�i B�nh Dương v� đặc biệt l� v�o Đ�ng Nam �." Sự kiện Mỹ gần đ�y gia nhập Hội nghị Thượng đỉnh Đ�ng � một phần cũng nhằm mục đ�ch chống lại điều được xem l� quyền b� chủ của Trung Quốc ở khu vực lục địa Đ�ng Nam �.

� tưởng về �t�nh chất trung t�m của ASEAN" trong cấu tr�c khu vực, đang được phương T�y th�c đẩy, dựa tr�n hai điều kiện: ASEAN phải đủ sức để tạo th�nh một khối, v� c�c th�nh vi�n sẽ c� lập trường chung tr�n c�c vấn đề quan trọng.

Trong một tương lai gần, kh�ng một điều kiện n�o c� thể được thực hiện, thậm ch� chưa chắc đ� được duy tr�. C�c quốc gia ASEAN hiện cho thấy l� họ kh�ng muốn chuyển giao bất cứ chủ quyền n�o cho một ch�nh quyền trung ương. Họ cũng chứng tỏ sự bất lực trong việc thống nhất quan điểm về c�c vấn đề quốc tế.

Quan hệ ch�nh trị v� qu�n sự mật thiết với Trung Quốc : một yếu tố chia rẽ ASEAN lục địa với hải đảo

Ngược lại, việc được kết nối chặt chẽ với nhau về mặt hạ tầng cơ sở vật l�, quan hệ tương t�c với nhau về mặt kinh tế, v� quan hệ mật thiết về mặt ch�nh trị v� qu�n sự với Trung Quốc, c�c nh�n tố n�y ng�y c�ng t�ch biệt c�c nước Đ�ng Nam � lục địa ra khỏi c�c quốc gia ASEAN hải đảo.

Miến Điện, Cam Bốt v� L�o đ� mặc nhi�n trở th�nh c�c quốc gia kh�ch h�ng của Trung Quốc, trong khi Việt Nam v� Th�i Lan cũng đang chịu ơn ch�ng khổng lồ Trung Quốc về mặt kinh tế.

Phản ứng gần đ�y nhất của ASEAN đối với mối đe dọa chia rẽ l� một lời k�u gọi "kết nối" nhiều hơn giữa c�c th�nh vi�n. Một kế hoạch tổng thể - c�ng bố tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 17 ở H� Nội v�o th�ng 10 năm 2010, k�u gọi thiết lập sự kết nối về mặt địa l�, định chế v� con người � đ� c�ng khai thừa nhận hiện tượng chia rẽ đang manh nha : "H�nh tr�nh kh�ng hẳn l� su�n sẻ, nhất l� kể từ khi hai chương tr�nh [ASEAN v� GMS] đ� theo đuổi c�c nỗ lực song song v� đ� đ�nh ch�m nhiều khoản đầu tư đ�ng kể trong một số lĩnh vực hợp t�c."

Với khoảng c�ch ng�y c�ng tăng giữa c�c quốc gia lục địa v� c�c nước hải đảo, khả năng của một Cộng đồng ASEAN ra đời v�o năm 2015 ng�y c�ng mong manh.

C�ng với Trung Quốc, c�c nước Đ�ng Nam � lục địa đang h�nh th�nh một khu vực Đại M�k�ng, v� c�c mối li�n kết đang được ph�t triển sẽ lấn �t những g� hiện c� v� đang được dự kiến giữa c�c nước ASEAN. Trong thực tế, ASEAN đang chia rẽ. Những thay đổi n�y c� thể chỉ đơn thuần phản �nh sự gần gũi về địa l� giữa c�c nước Đ�ng Nam � với Trung Quốc, hoặc c� thể l� một biểu hiện của một truyền thống l�u đời của Trung Quốc l� chia rẽ ch�nh thể của c�c l�n bang hoặc kết hợp ch�ng v�o ch�nh thể của Trung Quốc.

Trong cả hai trường hợp, một hệ thống ph�n cấp thứ bậc đang hồi sinh trong v�ng Ch�u � lục địa, một hiện tượng m� một số người cảm nhận như l� một dấu hiệu cho thấy l� ch�u � kh�ng th�ch hợp với hệ thống tổ chức nh� nước theo m� h�nh Westphalia.

RFI